REKLAMA
Autor: Justyna Koziej Opublikowano: 1 lipca 2019

Etanol i roztwory etanolowe w recepturze aptecznej

REKLAMA
REKLAMA

Roztwory lecznicze są płynną postacią leku stosowaną zewnętrznie lub wewnętrznie, którą otrzymuje się przez rozpuszczenie jednej bądź kilku substancji leczniczych w odpowiednim rozpuszczalniku. W przypadku roztworów etanolowych jest nim etanol. Jakie korzyści czerpiemy ze stosowania roztworów etanolowych i czy są nadal obecne w recepturze?

Roztwory etanolowe – jaki etanol zawierają?

Zgodnie z definicją, roztwory etanolowe czyli Solutiones spirituosae otrzymane są poprzez rozpuszczenie składników recepty w etanolu o stężeniu poniżej 40 ̊ (360g/l). Roztwory sporządzone z etanolu o wyższym stężeniu noszą miano spirytusów leczniczych (Solutiones medicata). Na recepcie musi być wyraźnie zaznaczone o jaki rozpuszczalnik chodzi. Stężenie etanolu wyraża się zazwyczaj w procentach objętościowych czyli stopniach. Podstawowym etanolem używanym do rozcieńczeń jest 95 ̊ (Spiritus Vini, rectificatus, Ethanolum 760 g/l), w którym zawartość procentowa objętości alkoholu etylowego mieści się w granicach  95%  –  96%. Jeśli w recepcie nie zaznaczono jakiego stężenia etanolu należy użyć – stosuje się wówczas alkohol 95 ̊.

Etanol ważny rozpuszczalnik

Najczęściej roztwory sporządzane są z użyciem wody jako rozpuszczalnika. Niekiedy jednak substancja nie ulega rozpuszczeniu w wodzie. Należy zatem poszukać innego rozwiązania. Etanol nie ulega dysocjacji , charakteryzuje się małą zdolnością rozpuszczania elektrolitów. Jego mała cząsteczka posiadająca jedynie dwa atomy zdolne do wytworzenia wiązań wodorowych sprawia, że tworzy on układ łańcuchowy, w który łatwo wbudowują się cząsteczki substancji rozpuszczanej. Zatem alkohol etylowy stanowi dobry rozpuszczalnik dla dużej grupy związków organicznych, nierozpuszczalnych w wodzie. Wymienić można tutaj: kamforę, chloramfenikol, estry kwasu p-hydroksybenzoesowego i wiele innych. Ponadto etanol miesza się z acetonem, chloroformem, eterem, 86% glicerolem oraz z wodą. Z ostatnią z wymienionych substancji wykazuje zjawisko kontrakcji. Polega ono  na zmniejszeniu objętości mieszaniny w porównaniu do sumy objętości składników, któremu towarzyszy wydzielanie ciepła. W celu stworzenia rozcieńczeń przelicza się stężenia objętościowe etanolu na wagowe, co umożliwia obliczenie odpowiednich ilości wody i etanolu 95 ̊.  Pomocne jest posłużenie się poniżej przedstawionym wzorem:

REKLAMA
REKLAMA

x = (100 * % wagowy etanolu słabszego) / (% wagowy etanolu silniejszego)

Zastosowanie roztworów etanolowych

Etanol stosowany jest w roztworach zewnętrznych, które używane są w celu odkażenia, natarcia lub rozgrzania skóry, mycia twarzy przy infekcjach, w bólach reumatycznych,  kroplach do uszu czy  kroplach do płukania gardła. Poniżej przykłady stosowanych roztworów oraz recept.

Spirytus gorczyczny (Spiritus sinapis)

Otrzymuje się go przez rozpuszczenie 2 części olejku gorczycznego w 90 częściach etanolu 96% v/v i dodanie wody do uzyskania 100 części. Stosuje się zewnętrznie do nacierania skóry.

Spirytus mrówczany (Spirytus Formicicus, Spirytus Formicae, Spirytus mrówkowy)

Roztwór 1,2% kwasu mrówkowego w etanolu o stężeniu około 70% v/v. Stosowany zewnętrznie, do nacierań w chorobie reumatycznej.

Spirytusowy roztwór jodu (Iodi solutio spirituosa, Jodyna, Nalewka jodowa)

Etanolowy 3% roztwór jodu. Stosowany do odkażania skóry, dezynfekcji pola operacyjnego, do pędzlowania dziąseł, a po rozcieńczeniu do płukania ust i gardła.

Spirytus kamforowy (Camphorae spiritus, Spiritus camphoratus, Solutio camphorae spirituosa)

W skład wchodzi kamfora o stężeniu 10%, a zawartość etanolu stanowi  od 65 do 70% (v/v). Stosowany jest do nacierań w bólach reumatycznych i neuralgicznych – wywołuje miejscowe przekrwienie, ma też właściwości antyseptyczne.

Spirytus mydlany (Saponis kalini spirytus, Solutio Saponis spirituosa)

Preparat to 50% etanolowy roztwór mydła potasowego. Służy do zmywania i dezynfekcji rąk.

Mazidło mydlano-kamforowe (Linimentum saponato-camphoratumopodeldok)

Acidum stearicum 2,2 cz.
Natrii hydroxidi solutio 175 g/l 2,2 cz.
Glycerolum 85% 2 cz.
Camphora 2 cz.
Ethanolum 90% 88 cz.
Juniperi aetheroleum 1 cz.
Ammonii hydroxidum 10% 2,6 cz.

Preparat jest stosowany do nacierań, albo jako podłoże do substancji leczniczych

Spirytusie salicylowym(Spirytus salicylatus)

Wykazuje działanie odkażające, stosowany do użytku zewnętrznego. Jest to etanolowo-wodny roztwór kwasu salicylowego. Zawartość kwasu salicylowego wynosi 2% (1,9-2,1%), a etanolu 70% (v/v) (67-73%).

Przykłady leków recepturowych z etanolem:

Rp.
Ethacridinii lactatis  0,1
Ethanoli 50 ̊   50,0
M.f.sol.
D.S. Zewnętrznie

 

Rp.
Resorcinoli   0,1
Ethanoli 70 ̊  10,0
M.f.sol.
D.S. Zewnętrznie

 

Rp.
20% Sol. Chlorhexidini acetatis 20,0
Ethanoli 70 ̊  800,0
M.f.sol.
D.S. Zewnętrznie

 

Rp.
Acidi salicylici  2,0
Camforae 1,0
Ethanoli 70 ̊  ad 100,0
M.f.sol.
D.S. Zewnętrznie do zmywania twarzy

 

Rp.
Thymoli  1,0
Mentholi  2,0
Glyceroli    5,0
Ethanoli 70 ̊  ad 100,0
M.f.sol.
D.S. Zewnętrznie 

 

Rp.
Rezorcinoli   0,4
Acidi borici  0,6
Ethanoli 95 ̊  20,0
M.f.guttae
D.S. Krople do uszu

 

Rp.
Acidi salicylici  2,5
Mentholi 1,0
Ethanoli 95 ̊  25,0
M.f.guttae
D.S. 10 kropli na ¼ szklanki wody do płukania

 

Rp.
Formaldehydi 40% 5,0
Spir.Menthae pip. 0,5
Ethanoli 95 ̊  25,0
M.f.guttae
D.S. 10 kropli na szklankę wody do płukania

 

Bibliografia:

  1. Jachowicz R., Receptura apteczna, 2015, PZWL, Warszawa.
  2. Krówczyński L., Ćwiczenia z receptury, 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
  3. Sznitowska M., Farmacja stosowana technologia postaci leku, 2017, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa.
  4. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Farmakopea XI, 2017.

 

 

 

 

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

7 komentarzy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]

A jest dostępny etanol w mniejszych pojemnościach? Te duże bytle są bardzo niewygodne.
Czyli są. Muszę się temu bliżej przyjrzeć.
Opłaca się? Etanol w ogóle jest drogi, a po 100g to pewnie zupełnie nieekonomicznie.
Czy etanol jako "naturalny" konserwator potrafi efektywnie wydłużyć datę ważności leku robionego?
Moja szefowa boi się :) Robimy sporo z etanolem i nie chcemy naciągać NFZ. Zamawiamy po 200-250g.
Ja po 400g, bo bardzo dużo zużywamy, też z obawy przed NFZ.
REKLAMA

Jestem farmaceutą

Aby w pełni korzystać z serwisów grupy farmacja.net musisz się zalogować za pomocą swojego konta w RejestrFarmaceutów.pl

Nie jestem farmaceutą

Aby w pełni korzystać z serwisów grupy farmacja.net musisz się zalogować. Jeżeli nie jesteś farmaceutą, zaloguj się za pomocą swojego konta farmacja.net

Zarejestruj się
jako farmaceuta

Wszystkie pola są wymagane.

Zarejestruj się
nie będąc farmaceutą

Wszystkie pola są wymagane.