REKLAMA
Autor: Mateusz Jabłoński Opublikowano: 16 września 2019

Receptura leków cytostatycznych

REKLAMA
REKLAMA

Leki cytostatyczne to składowa szczególnego rodzaju terapii leczniczej, jaką jest onkologia. Głównym ich zadaniem jest hamowanie wzrostu komórek szybko dzielących się, a takimi są między innymi komórki nowotworowe. Określenie „między innymi” odnosi się do faktu, że cytostatyki niszczą także zdrowe komórki, ulegające szybkim podziałom – jak np. komórki włosów czy szpiku kostnego. A proces ten dotyczy nie tylko osób przyjmujących cytostatyki, ale również i tych, które je przygotowują. Z tego też względu receptura leków cytostatycznych różni się od standardowej procedury sporządzania leków w aptece ogólnodostępnej. I tym jest poniższy artykuł.

Kto odpowiada za przygotowanie leków cytostatycznych?

Na wstępie należy zaznaczyć, że już same przepisy odmiennie traktują apteczne leki recepturowe i leki cytostatyczne. Te pierwsze są w aptekach sporządzane, cytostatyki są natomiast przygotowywane do bezpośredniego podania pacjentom w ramach działalności szpitali. I to właśnie tam – w aptekach szpitalnych odbywa się proces ich przygotowania.

Przygotowanie leków cytostatycznych, to zgodnie z obowiązującym prawem i licznymi jego interpretacjami, wydawanymi przez krajowych konsultantów onkologicznych – usługa farmaceutyczna. A takowa wykonywana może być jedynie w aptekach (w tym przypadku szpitalnych). Jeśli dorzucić do tego fakt, iż leki cytostatyczne to w większości przypadków leki z wykazu A (a czynność tą mogą wykonywać jedynie magistrzy farmacji, zatrudnieni w aptece szpitalnej) to otrzymujemy pełen obraz tego, kto i gdzie może takie leki przygotowywać.

REKLAMA
REKLAMA

Na jakiej podstawie wykonywane są leki cytostatyczne?

Zlecenie wykonania leku cytostatycznego wydaje lekarz danego oddziału szpitalnego. Na podstawie jego recepty farmaceuta określa sposób wykonania leku oraz dobiera właściwy rozpuszczalnik.
Recepta na lek cytostatyczny, oprócz tak oczywistych danych jak imię i nazwisko lekarza, czy też datę i nazwę leku zawiera też:

  • Imię i nazwisko pacjenta
  • Nazwę oddziału, na którym znajduje się pacjent
  • Wiek, masę ciała i powierzchnię ciała pacjenta
  • Datę podania leku.

Informacja o powierzchni ciała pacjenta jest niejednokrotnie niezbędna, za sprawą tego, iż dawki znacznej części leków cytostatycznych dostosowane są właśnie do powierzchni ciała, a nie do jego masy.

W jaki sposób zorganizowana jest część apteki szpitalnej, odpowiedzialna za przygotowanie leków cytostatycznych?

Zgodnie z aktualną wiedzą idealnym rozwiązaniem dla przygotowania leków cytostatycznych jest Centralna Pracownia Leków Cytostatyków. Stanowi ona wyodrębnioną cześć w ramach apteki szpitalnej i podlega specjalnym wymaganiom, zwłaszcza pod względem technicznym.
Centralnym punktem pracowni cytostatyków jest boks, posiadający lożę z laminarnym, pionowym nawiewem powietrza. Boks poprzedza śluza przygotowawcza, a na drugim końcu znajduje się śluza wyjściowa (końcowa). Do boksu leki wprowadzane są kanałem podawczym, zaś gotowe preparaty opuszczają pracownię kanałem (śluzą) wydawczą. Wszystkie wprowadzane do boksu aspetycznego materiały i sprzęty muszą być zdezynfekowane.
W boksie aseptycznym obowiązuje klasa czystości B powietrza, natomiast w przestrzeni przygotowawczej – klasa A. Dodatkowo budowa boksu powinna gwarantować co najmniej 10-krotną wymianę powietrza w ciągu godziny.
Analizując proces przygotowania leków cytostatycznych w warunkach apteki szpitalnej należy również pamiętać, że specjalne środki ostrożności obowiązują już w momencie przyjęcia dostawy leku do apteki. Cytostatyki wymagają odrębnych przestrzeni magazynowych – dodatkowo oznakowanych. Podobnie sprawa wygląda w kontekście dostarczania gotowego leku na oddział. I w tym przypadku transport odbywa się w specjalnych, dodatkowo oznakowanych pojemnikach, a osoby wykonujące tą czynność muszą być specjalnie przeszkolone z zakresu wiedzy o cytostatykach.

Dlaczego w odniesieniu do cytostatyków bezpieczeństwo to sprawa pierwszorzędna?

Cytostatyki oddziałują zarówno na komórki chore, jak i na komórki zdrowe. Podczas ich przygotowywania jest kilka etapów krytycznych (jak chociażby otwarcie fiolki z lekiem lub też rozpuszczanie liofilizatu), w trakcie których może dojść do wytworzenia aerozolu leku w powietrzu bądź jego rozlania. Domeną cytostatyków jest fakt oddziaływania poprzez ich wdychanie, ale także przez bezpośredni kontakt ze skórą (nawet tą nieuszkodzoną!). To sprawia, iż kwestia bezpieczeństwa i spełniania wysokich wymogów GMP powinna być traktowana z należytą ostrożnością i dokładnością.

Warto zapamiętać, iż osobami, które nie mogą mieć kontaktu z lekami cytostatycznymi i tym samym są wyłączone z możliwości ich przygotowania są:

  • Kobiety ciężarne i karmiące
  • Kobiety w wieku rozrodczym, planujące posiadanie dziecka
  • Osoby z uszkodzonymi nerkami lub wątrobą
  • Osoby z niezadowalającymi wynikami badań lekarskich – do czasu poprawy ich wartości
  • Osoby z infekcją dróg oddechowych
  • Osoby z aktywną postacią choroby skóry.

Dodatkowe obostrzenia w pracy z cytostatykami odnoszą się do procedur ich przygotowania i obchodzenia się z odpadami, powstałymi w tym procesie. Do przygotowania leku cytostatycznego konieczne jest założenie specjalnie do tego przeznaczonych ubrań ochronnych, wraz z dwoma parami rękawic, z czego zewnętrzna para musi był jałowa i zakładana jest bezpośrednio pod lożą. Wszystkie sprzęty i materiały używane w boksie aseptycznym powinny być zdezynfekowane, zaś odpady powstałe po procesie przygotowania leków muszą być segregowane oddzielnie, do specjalnie oznaczonych worków. Odpady te nie mogą być ponownie wykorzystywane i podlegają jedynie procesowi spalenia w temperaturze 1100-1200°C.

Co do pracy w warunkach boksu leków cytostatycznych przepisy mówią, iż preparaty te wytwarzane są przez osobę wykonującą oraz pomocnika. Jednorazowo osoby te mogą przebywać w boksie przez okres 2 godzin, a po tym czasie muszą mieć minimum półgodzinną przerwę w kontakcie z lekami cytostatycznymi. Maksymalnie dziennie mogą tam przebywać przez okres 5 godzin.

Sam proces przygotowania leków cytostatycznych jest polega na obliczeniu dawki leku, jaki należy pobrać do przygotowania zleconego preparatu. Poza tym farmaceuta ma za zadanie dobrać odpowiedni rozpuszczalnik, zgodny z informacjami z ChPL danego leku. Gotowy preparat należy specjalnie oznaczyć jako niebezpieczny i silnie działający i opatrzeć go informacją: dla kogo jest przeznaczony, co zawiera, kiedy został wykonany i jaki jest jego termin przydatności.

Pamiętajmy – leki cytostatyczne podlegają takim samym wymaganiom jak leki parenteralne – muszą być jałowe.

 

Literatura:

  1. Postępowanie z lekiem cytotoksycznym w aptece szpitalnej, Olga Fedorowicz, Magdalena Kempczyńska, Farm Pol, 2010, 66(2): 136-140
  2. Receptura apteczna, Renata Jachowicz, wydanie III uaktualnione, 2015
  3. Stanowisko konsultanta krajowego w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego ws. sporządzania leków cytostatycznych , Anna Koper, Bydgoszcz 2008
  4. https://www.kierunekfarmacja.pl/artykul,18893,przygotowywanie-lekow-cytostatycznych-zasady-funkcjonowania-pracowni.html
  5. Receptura cytostatyków, Przemysław Rokicki, Aptekarz Polski online, 2016

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

4 komentarze Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]

Jest wśród nas jakis praktyk i zdradzi ile takich leków jest się w stanie wykonać w ciągu 1 "zmiany" ;)
Mam koleżankę, która robi takie leki, mówiła, że to rząd 20-35( zawsze 2 osoby) na zmianę, ale oddział jest mały,ale niestety tendencje są rosnące.
25-30 to już sporo, tym bardziej biorąc pod uwagę że to cytostatyki
Cykle podawane są tylko od poniedziałku do piątku,więc weekendy wolne.
REKLAMA

Jestem farmaceutą

Aby w pełni korzystać z serwisów grupy farmacja.net musisz się zalogować za pomocą swojego konta w RejestrFarmaceutów.pl

Nie jestem farmaceutą

Aby w pełni korzystać z serwisów grupy farmacja.net musisz się zalogować. Jeżeli nie jesteś farmaceutą, zaloguj się za pomocą swojego konta farmacja.net

Zarejestruj się
jako farmaceuta

Wszystkie pola są wymagane.

Zarejestruj się
nie będąc farmaceutą

Wszystkie pola są wymagane.