20-05-2024 07:16:43

Czy wiesz, jak prawidłowo przygotowywać roztwory w recepturze?

Roztwory w recepturze aptecznej to jednorodne mieszaniny, w których substancja lecznicza jest rozpuszczona w odpowiednim rozpuszczalniku, najczęściej w wodzie. Przygotowanie roztworu wymaga dokładnego odmierzenia składników oraz starannego wymieszania, aby zapewnić ich jednolitą konsystencję.
Roztwory w recepturze aptecznej

Roztwory mogą być stosowane wewnętrznie (do użytku doustnego) lub zewnętrznie (np. jako płyny do przemywania ran). Ważne jest, aby przestrzegać podstawowych zasad sporządzania i przechowywania roztworów, aby zachowały one swoje właściwości lecznicze. W poniższym materiale przypomnisz sobie, jak przygotowywać roztwory w recepturze.

Czy wiesz, że… kolejność dodawania składników ma znaczenie?

Kolejność dodawania składników w przypadku wykonywania roztworów i kropli ma znaczenie! Przygotowanie tej postaci leku polega na odważeniu substancji leczniczej, rozpuszczeniu jej w pewnej ilości rozpuszczalnika i w końcowym etapie uzupełnienie roztworu do uzyskania końcowej masy.

W przypadku roztworów w pierwszym etapie należy odważyć rozpuszczalnik. Następnie odważamy proszki i inne substancje lecznicze, które mają zostać rozpuszczone. Jeżeli w recepcie zapisano kilka proszków, należy rozpocząć odważanie od tej substancji, której masa jest najniższa. Kolejny proszek należy odważyć po całkowitym rozpuszczeniu poprzedniego. Po wymieszaniu roztworu, zawartość przelewamy do butelki i uzupełniamy rozpuszczalnikiem.

Czy wiesz, że… sposób zapisu ilości roztworów ma znaczenie?

Otrzymując receptę na lek recepturowy w postaci roztworu, istotne znaczenie ma zapis jego stężenia oraz ilości. Istnieje kilka sposobów, aby prawidłowo przedstawić oczekiwane stężenie roztworu:

  • zapis procentowy (np. 1% roztwór kwasu bornego) lub w promilach (‰),
  • zapis informujący o ilości poszczególnych składników na recepcie.

W Farmakopei można znaleźć się z zapisem g/ml lub g/l.

Czy wiesz, że… dopuszczalne odchylenie masy dla roztworów może wynosić nawet 10%?

Zgodnie z Farmakopeą XIII, ocena przygotowanego roztworu obejmuje badanie zanieczyszczenia (organoleptyczna ocena okiem nieuzbrojonym) oraz badanie masy preparatu. W przypadku, gdy masa roztworu wynosi 5 – 10 g, dopuszczalne odchylenie masy dla roztworu wynosi maksymalnie 10%, dla roztworu o masie 10 – 20g, 20 – 50g, 50 – 100g, 100 – 200g, > 200g odchylenia te mogą wynosić maksymalnie odpowiednio 8%, 5%, 3%, 3%, 1%.

Czy wiesz, że… przygotowując roztwory możliwe jest użycie gotowych preparatów?

Podczas sporządzania roztworów oraz kropli możliwe jest wykorzystanie gotowych leków, wśród których wyróżnia się:

  • etanol o stężeniach 50/70/96°,
  • 40-procentowy roztwór formaldehydu,
  • 10-procentowy roztwór kwasu solnego,
  • 85-procentowy roztwór glicerolu,
  • 1- lub 3-procentowy roztwór kwasu bornego.

Omówmy to na przykładzie recepty:

Rp.

Resorcinoli                  0,1

Ethanoli 76°                10,0

M.f.sol.

D.S. zewnętrznie

W tym przypadku pomocne okażą się tabele alkohometryczne, które uwzględniają różnice w gęstości etanolu. Aby przygotować roztwór, należy użyć 96-procentowego roztworu etanolu, rozcieńczyć go odpowiednią ilością wody.

Czy wiesz, że… roztwory mogą mieć trwałość nawet 3 miesiące?

Trwałość roztworów jest uzależniona m.in. od składu leku recepturowego oraz od szczelności i opakowania zewnętrznego. Przykładowo wyciągi roślinne mogą znacznie zmniejszać trwałość leku recepturowego. W przypadku roztworów przechowywanych w temperaturze pokojowej, termin przydatności wynosi maksymalnie 7 dni. W sytuacji, gdy ta sama postać leku byłaby przechowywana w temperaturze 2 – 8°C, okres trwałości wydłuża się do 14 dni. Termin przydatności roztworów spirytusowych, olejowych oraz kropli olejowych wynosi 3 miesiące.

Czy wiesz, że… w roztworach mogą występować niezgodności?

W przypadku roztworów wodnych można zaobserwować fizyczne i chemiczne odstępstwa od zamierzonego efektu. Wśród przyczyn występowania niezgodności recepturowych można wymienić m.in.:

  • niewłaściwy dobór rozpuszczalników, które nie mieszają się ze sobą,
  • dobór składników, które wchodzą w reakcję chemiczną.

Wśród fizycznych niezgodności możemy wyróżnić zjawisko wysolenia oraz niemieszanie się cieczy. Przykładem niezgodności może być połączenie koloidalnych roztworów srebra z chlorkiem sodu. Do chemicznych niezgodności w wodnych postaciach leku zalicza się reakcje wytrącania słabych zasad i kwasów, hydrolizy, utleniania i redukcji, podwójnej wymiany oraz procesy tworzenia związków kompleksowych.  Aby uniknąć niezgodności, najczęściej zaleca się rozdzielić niezgodne składniki.

W recepturze aptecznej wykonywanie roztworów należy do podstawowych zadań farmaceuty. Kluczowe jest dokładne odmierzanie składników oraz ich rozpuszczanie, a także zapewnienie odpowiednich warunków pracy (np. temperaturę). Warto też pamiętać o podstawowych zasadach sporządzania roztworów, aby uniknąć wystąpienia niezgodności recepturowych.

Autor: mgr farm. Damian Pielorz

 

Literatura:

  1. Gajewska M, Sznitowska M, red. Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Warszawa, Polska: Fundacja Pro Pharmacia Futura; 2019.
  2. Jachowicz R, red. Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
  3. Sznitowska M, red. Farmacja stosowana. Technologia postaci leku. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2017.
  4. Cieślik P, Żołna B, Woźniczka K, Gwarda-Matyjaszczyk K, Cimała R, Żmudzka E et al. Receptura – niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych. Kraków, Polka: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2022.
  5. Marszał L. Receptura płynnych postaci leków. W teorii i praktyce. Warszawa, Polska: Farmapress; 2014.
  6. Redakcja Aptekarza Polskiego. Trudności i niezgodności recepturowe. https://www.aptekarzpolski.pl/wiedza/trudnosci-i-niezgodnosci-recepturowe/. Opublikowano 2020. Dostęp 17.05.2024.

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]

logo