14-01-2024 06:49:26

Emulgatory występujące w recepturowych podłożach maściowych

Maść, to półstała postać leku, przeznaczona do aplikacji na skórę i błony śluzowe. Celem jej stosowania jest wywołanie działania miejscowego zawartych w niej substancji leczniczych, działania ogólnego w wyniku penetracji składnika aktywnego przez skórę lub uzyskania działania ochronnego, bądź nawilżającego. Maści charakteryzują się odpowiednią konsystencją, nadającą im właściwości plastyczne umożliwiające rozsmarowywanie preparatu i odpowiednią przyczepność do skóry czy błon śluzowych.
Emulgatory w podłożach maściowych

Podłoża maściowe są zróżnicowane i warunkują właściwości fizykochemiczne, biofarmaceutyczne oraz aplikacyjne. W skład podłoży maściowych, bardzo często wchodzą emulgatory, które umożliwiają powstanie emulsji i utrzymanie trwałości gotowego preparatu.

Emulgatory – charakterystyka

Emulgatory ułatwiają tworzenie emulsji i zapobiegają rozdziałowi faz, stabilizując gotowy produkt.

Ze względu na właściwości i sposób oddziaływania z fazą wodną czy olejową, dzielimy je na:

  • związki powierzchniowo czynne
  • związki wielkocząsteczkowe (koloidalne)
  • pyły nierozpuszczalnych ciał stałych

Największe znaczenie w farmacji mają związki powierzchniowo czynne (tzw. tenzydy).

Czytaj także: Vademecum- maści

Emulgatory dzielimy na emulgatory typu woda w oleju (w/o) oraz olej w wodzie (o/w). Emulgatory o liczbie HLB w przedziale 4-6 zaliczamy do emulgatorów typu w/o. Natomiast te o wyższej liczbie HLB (8-18), zaliczamy do emulgatorów typu o/w. Liczba HLB wskazuje równowagę hydrofilowo-lipofilową. Jeśli wynosi 0, oznacza to, że dany związek zawiera wyłącznie grupy hydrofilowe, wartość 20 oznacza, że związek składa się tylko z grup lipofilowych.

Stosując emulgatory rozpuszczalne w wodzie, uzyskamy emulsję typu o/w. Natomiast jeśli zastosujemy trudno rozpuszczalny w wodzie emulgator, uzyskamy emulsję typu w/o.

Emulgator typu w/o

Zaliczamy tu emulgatory niejonowe, takie jak:

  • estry alkoholi i kwasów tłuszczowych,
  • estry alkoholi wielowodorotlenowych i kwasów tłuszczowych
  • estry sorbitanu i wyższych kwasów tłuszczowych

Przykładem mogą być woski – na przykład wosk pszczeli biały (Cera alba), żółty (Cera flava) czy olbrot (Cetaceum). Do tej grupy zaliczamy również lanolinę, otrzymywaną z wełny owczej oraz monostearynian glicerylu.

Czytaj także: Lek recepturowy- realizacja recepty na maść „na raty”

Emulgator typu o/w

Zaliczamy tu:

  • emulgatory anionowo czynne – mydła
  • emulgatory niejonowe – polisorbaty (Tween), Myrj (kwas stearynowy z PEG), polimery blokowe (Pluronic lub Poloxamer)

Do grupy emulgatorów anionowo czynnych (mydeł) należą sole sodowe, potasowe i amoniowe wyższych kwasów tłuszczowych. Należy tu również mydła metaliczne, czyli mydła metali wielowartościowych (Mg, Zn, Al, Ca) – np. oleinian magnezu. Nie są one często stosowane w recepturze aptecznej, ale warto pamiętać, że to tradycyjne emulgatory stosowane w mazidłach recepturowych.

Do emulgatorów typu o/w zaliczamy również laurylosiarczan sodu (alkilosiarczan), ale jego zastosowanie dotyczy głównie przemysłu kosmetycznego.

Emulgatory kompleksowe

Występują również emulgatory kompleksowe, w skład których wchodzą dwa rodzaje emulgatorów – podstawowy typu o/w oraz pomocniczy typu w/o.

Do emulgatorów kompleksowych zaliczamy cholesterol, cetylosiarczan sodu, polisorbat czy Span.

Czytaj także: Różnice w podłożach leków stosowanych miejscowo

Przykłady podłóż maściowych z zastosowanymi emulgatorami

Przykładem podłóż absorpcyjnych z zastosowaniem emulgatora typu w/o jest:

  • uniwersalne podłoże do maści ocznych

Vaselinum album 80cz.

Lanolinum anhydricum 10cz.

Paraffinum liquidum 10cz.

  • Maść prosta

Vaselinum album 90cz.

Lanolinum anhydricum 10cz.

  • Euceryna

jej pierwotny skład zawierał 6% eucerytu oraz 94% wazeliny. Obecnie mamy farmakopealne dwa składy euceryny:

  • Euceryna I

Alkohol cetostearylowy 0,5cz.

Alkohol stearylowy z lanoliny 6,0cz.

Wazelina biała 93,5cz.

  • Euceryna II

Cholesterol 2,0cz.

Alkohol cetylowy 3,0cz.

Wazelina biała 95,0cz

Ciekawym przykładem podłoża jest również Lekobaza. To nowoczesne podłoże o amfifilowym charakterze, zawiera ona wazelinę białą, wodę oraz różne emulgatory typu w/o oraz o/w. W zależności od producenta, różni się składem i zastosowanymi emulgatorami.

Należy pamiętać, że Lekobazy nie należy łączyć z takimi surowcami jak siarczan cynku, chlorowodorek lidokainy czy tetrakainy, ponieważ może dojść do złamania emulsji.

Z kolei Euceryna, posiadająca emulgatory typu w/o, może dać niezgodność z solubilizowanymi roztworami witamin – np. A czy A+D3, które zawierają emulgatory typu o/w.

Autor: mgr farm. Anna Janaszkiewicz

Źródła:

Pod red.: Janicki S., Fiebig A., Sznitowska M.: Farmacja stosowana. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL 2008

Marszałł L., Receptura apteczna półstałych postaci leków w teorii i praktyce, Wyd. Farmapress 2015

 

logo