10-07-2024 12:53:49

Jodki i jod w recepturze

Pomimo rosnącej ilości preparatów dostępnych na rynku farmaceutycznym oraz zamieszania wokół receptury aptecznej, popularność receptury z wykorzystaniem jodków nie słabnie. Dostępność surowców oraz wykonanie to tylko niektóre z czynników, które mają tutaj znaczenie. Warto więc przypomnieć sobie i odświeżyć wiadomości na temat sporządzania preparatów zawierających jodki oraz poznać niezwykłe właściwości jodu.
Jodki i jod w recepturze (fot. receptura.pl)

Jod jest niezbędnym mikroelementem do syntezy w tarczycy hormonów – trójjodotyroniny (T3) oraz tyroksyny (T4). Warunkuje prawidłowe dojrzewanie i różnicowanie komórek, rozwój organizmu, a zwłaszcza układu nerwowego i kostnego. Dodatkowo pobudza syntezę cholesterolu.

Zarówno nadmiar, jak i jego niedobór jest niebezpieczny dla zdrowia. Długotrwały niedobór jodu może prowadzić do m.in. niedoczynności tarczycy, powiększenia gruczołu tarczowego i powstania wola. U najmłodszych może dochodzić do opóźnienia w rozwoju fizycznym i psychicznym. Nadmiar jodu prowadzić może o nadczynności tarczycy, która objawia się zmianami skórnymi oraz wzmożoną czynnością gruczołów ślinowych.

Jod jako surowiec recepturowy

Jod to fioletowe ciało stałe, które posiada ostry, gryzący zapach. W recepturze znalazł zastosowanie zarówno w preparatach wewnętrznych, jak i zewnętrznych. W postaci roztworów doustnych jest podawany w celu leczenia powstałego wola tarczycowego po to, aby zapobiec jego nawrotom po terapii z wykorzystaniem hormonów tarczycy. Zewnętrznie może być wykorzystany jako składnik płynu Lugola, który wykazuje działanie odkażające.

W Farmakopei XIII można znaleźć informacje na temat dawek zwykle stosowanych i maksymalnych (brak informacji na temat stężeń maksymalnych):

  • zwykle stosowana jednorazowa: 0,005 g,
  • zwykle stosowana dobowa: 0,015 g,
  • maksymalna jednorazowa: 0,02 g,
  • maksymalna dobowa: 0,06 g.

Zewnętrznie jod stosuje się w stężeniach 1 – 5%.

Jod bardzo łatwo rozpuszcza się w etanolu oraz w stężonych roztworach jodków. Jest trudno rozpuszczalny w wodzie. Z tego powodu sporządzanie leków recepturowych może być obciążone powstawaniem niezgodności. Podczas odważania jodu należy pamiętać o tym, aby wykorzystywać plastikowe narzędzia z uwagi na jego dużą reaktywność z innymi metalami. Zaleca się ostrożność podczas sporządzania, ponieważ jest substancją silnie barwiącą.

Jodek potasu jako surowiec recepturowy

Jodek potasu jest białym proszkiem, który łatwo rozpuszcza się w wodzie. Wykazuje działanie wykrztuśne. Jest składnikiem płynu Lugola oraz jodyny. Dodatkowo może być składnikiem maści z uwagi na działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe.

W Farmakopei można znaleźć informacje na temat dawek maksymalnych:

  • dawka maksymalna jednorazowa: 2 g,
  • dawka maksymalna dobowa: 6 g.

Roztwory jodku potasu o stężeniu wyższym niż 5% z alkaloidami powodują reakcje strąceniowe.

Sekret w proporcji zapisany – czyli jak połączyć jod i jodek?

Jod oraz jodek potasu składnikiem płynu Lugola (Iodi Solutio aquosa) oraz jodyny (Iodi Solutio spirituosa). Płyn Lugola przeznaczony jest do odkażania nieuszkodzonej skóry (nie powinno stosować się go na rany otwarte i oparzenia). Może być także stosowany do odkażania jamy ustnej, jednak należy pamiętać o zachowaniu proporcji – 10 kropli płynu na 200 ml wody w przypadku płukania jamy ustnej. Jodyna wskazana jest do stosowania zewnętrznego w przypadku niewielkich uszkodzeń skóry, np. zadrapań.

Oba surowce połączone w odpowiednich proporcjach oraz rozpuszczone w odpowiednich rozpuszczalnikach mogą być wykorzystane do otrzymania płynu Lugola oraz jodyny. Skład każdego z nich przedstawiono poniżej.

Iodi Solutio aquosa

Kalii iodidum             2,0

Iodum                         1,0

Aqua pur.                    ad 100,0

Sporządzanie płynu Lugola należy rozpocząć od rozpuszczenia jodku potasu w niewielkiej ilości wody. Do tak przygotowanego roztworu należy dodać jod, a całość uzupełnić pozostałą ilością wody.

Iodi Solutio spirituosa

Kalii iodidum             1,0

Iodum                         3,0

Aqua pur.                    6,0

Ethanoli 96*               ad 100,0

Aby sporządzić roztwór jodyny, w pierwszej kolejności należy rozpuścić 1 część jodku potasu w 6 częściach wody. Następnie do otrzymanego roztworu należy dodać 3 części jodu. W końcowym etapie należy dodać 90 części 96% roztworu etanolu. Jodek potasu w powyższym przypadku pełni rolę stabilizatora – będzie zapobiegał powstawaniu kwasu jodowodorowego, który łatwo utlenia etanol do produktów o działaniu drażniącym.

Jodek sodu jako surowiec recepturowy

Jodek sodu, podobnie jak jodek potasu, wykazuje działanie wykrztuśne. Znalazł zastosowanie jako środek zapobiegający zmętnieniu soczewki (okulistyka) oraz w leczeniu zmian skórnych w przebiegu kiły i jako środek odkażający (dermatologia). Może powodować wilgotnienie proszków, dlatego podczas sporządzania leku recepturowego należy oddzielić niezgodne substancje, np. kwas acetylosalicylowy, chlorek wapnia, metenaminę lub suche wyciągi roślinne.

Nierozłączne połączenie w recepturze

Wydaje się, że jod i jodek potasu to nierozłączne surowce w lekach recepturowych. Nic dziwnego skoro preparaty, zawierające w swoim składzie powyższe składniki, wykazują podobne działanie. Ważne jest, aby znać właściwe proporcje oraz wiedzieć, w jakiej kolejności należy rozpuszczać jod i jodek potasu.

Autor: mgr farm. Damian Pielorz

 

Literatura:

  1. Gajewska M, Sznitowska M, red. Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Warszawa, Polska: Fundacja Pro Pharmacia Futura; 2019.
  2. Jachowicz R, red. Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
  3. Marszał L. Receptura płynnych postaci leków. W teorii i praktyce. Warszawa, Polska: Farmapress; 2014.
  4. Ośródka Izabela, Związki jodu w recepturze aptecznej; aptekarzpolski.pl.

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]

logo