Kwas salicylowy

Nazwy polskie: kwas salicylowy, kwas ortohydroksybenzoesowy

Nazwy łacińskie: Acidum salicylicum, Acidum spiricum, Acidum o-hydroxybenzoicum

Odkrycie i zastosowanie w przeszłości

Grecki lekarz Hipokrates już w V wieku p.n.e stosował gorzki proszek z wierzby na zmniejszenie gorączki oraz bólu. Zawarte w korze wierzby salicylany (salicyna, salikortyna) w wyniku przemian biochemicznych w przewodzie pokarmowym ulegają przekształceniu do kwasu salicylowego. Dlatego też surowiec ten od wieków stosowano wewnętrznie jako lek przeciwbólowy, przeciwzapalny, przeciwgorączkowy oraz przeciwreumatyczny. W stanie czystym kwas salicylowy wyizolował Rafael Piria w 1838 r. Z kolei chemiczna synteza kwasu salicylowego została dokonana przypadkowo przez chemika Hermanna Kolbego w 1859 r. Dawniej kwas salicylowy stosowano w recepturze aptecznej do sporządzania leków doustnych. Po wprowadzeniu do lecznictwa pochodnych salicylanów zaprzestano jego wewnętrznego stosowania, bowiem działa on silnie drażniąco na błonę śluzową żołądka. Kilkadziesiąt lat temu kwas salicylowy stosowano w połączeniu z aminochlorkiem rtęciowym oraz zasadowym azotanem bizmutu jako maść przeciw piegom. Przez pewien okres czasu był także stosowany jako konserwant żywności. Przykładowe recepty na leki z przełomu XIX i XX wieku, zawierające kwas salicylowy podano poniżej:

Unguentum acidi salicylici cum kreosoto unnae (Taksa Rosyjska)

Rp.
Acidi salicylici          4 cz.
Kreosoli fagi            8 cz.
Cerae flavae            4 cz.
Unguenti simplicis  5 cz.
M.f. ung.

Antipyrinum salicylicum. Salipyryna (Manuale Pharmaceuticum 1922r.)

Rp.
Antipyrini 32cz.
Acidi salicylici 42,3cz.
 

W celu przygotowania salipiryny należało rozpuścić kwas salicylowy w eterze, natomiast antypirynę w wodzie. Oba roztwory należało połączyć i silnie wytrząsać. Powstający osad salipiryny nie rozpuszczał się zarówno w fazie wodnej jak i eterowej więc można go było łatwo oddzielić od mieszaniny reakcyjnej.
 

Wygląd oraz właściwości fizyczne i chemiczne

Kwas salicylowy to organiczny związek chemiczny w postaci białego lub prawie białego krystalicznego proszku albo białych lub bezbarwnych igiełkowatych kryształów (wg FP X).  Substancja ta trudno rozpuszcza się w wodzie zaś łatwo w etanolu 96%. Gęstość kwasu salicylowego wynosi 1,443g/cm3 (20°C).

Właściwości lecznicze, toksyczność oraz zastosowanie

Kwas salicylowy to niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ) z grupy nieacetylowanych salicylanów o działaniu przeciwbólowym, przeciwgorączkowym i przeciwzapalnym. Obecnie stosowany jest tylko zewnętrznie jako środek keratolityczny, odkażający, przeciwzapalny i przeciwbólowy. W stężeniu do 2% kwas salicylowy działa keratoplastycznie (normalizuje rogowacenie naskórka) zaś w stężeniach od 5% do 40% zmiękcza warstwę zrogowaciałą naskórka powodując jej złuszczanie (działanie keratolityczne). Według FP XI kwas salicylowy jako środek keratolityczny zwykle stosuje się w stężeniu 10% (max 20%), zaś jako środek dezynfekujący stosowany jest w stężeniach od 1-3% (max 10%).

Kwas salicylowy jest jednym z najczęściej stosowanych surowców w recepturze aptecznej i przemyśle farmaceutycznym. Przede wszystkim używa się go do produkcji spirytusu salicylowego, maści salicylowej, oliwki salicylowej oraz wielu innych preparatów złożonych stosowanych m.in. w: leczeniu łuszczycy (np. w połączeniu z cygnoliną), przewlekłych owrzodzeniach, łupieżu, wyprysku, trądziku (np. w połączniu z tlenkiem cynku) pasożytniczych chorobach skóry (np. w połączeniu z siarką). Jednym z najistotniejszych przemysłowych zastosowań kwasu salicylowego jest używanie go do produkcji kwasu acetylosalicylowego. Kwas salicylowy jest zdolny do przenikania przez skórę i rozkładnia tłuszczów, dlatego może powodować chemiczne poparzenia skóry po zastosowaniu go w bardzo dużych stężeniach, zwłaszcza jeśli jest rozpuszczony w oleju lub alkoholu. Preparatów zawierających kwas salicylowy nie należy stosować u noworodków, niemowląt i małych dzieci (ryzyko wystąpienia zespołu Reya), osób uczulonych na salicylany, na duże powierzchnie skóry oraz skórę zdrową.

Spirytus salicylowy (Spiritus salicylatus) (Farmakopea Polska XI)

Rp.
Acidum salicylicum  2,0
Ethanolum 95°       68,0
Aqua                      30,0
M.f. sol.
 

Spirytus salicylowy stosowany jest jako środek dezynfekujący w otarciach naskórka, łojotoku, trądziku. Dodatkowo ze względu na obecność etanolu posiada właściwości wysuszające.

Maść z kwasem salicylowym (Acidi salicylici unguentum, syn. Unguentum salicylatum) (Farmakopea Polska XI)

Rp.
Acidi salicylici  1.0 – 20.0
Vaselini albi ad 100,0
M.f. ung.

 
Do niedawna obowiązywała monografia maści salicylowej zawarta w Farmakopei Polskiej VI, która przewidywała dowolność w wyborze przez farmaceutę zarówno podłoża jak i substancji pomocniczych. Obecnie obowiązuje monografia szczegółowa tej maści z określonym rodzajem podłoża, bez dodatku substancji pomocniczych. Według FP XI kwas salicylowy należy dokładnie ucierać z częścią wazeliny białej w celu maksymalnego rozdrobnienia cząstek i utworzenia jednorodnego koncentratu. Następnie przy ciągłym mieszaniu należy dodawać porcjami pozostałą część wazeliny.

Pasta cynkowa z kwasem salicylowym (Pasta zinci salicylatis Lassari, Pasta Lassari) (Farmakopea Polska XI)

Rp.
Acidum salicylicum  2,0
Zinci oxidum  25,0
Tritici amylum  25,0
Vaselinum album  48,0
M.f. ung.

 
Bardzo miałko sproszkowany kwas salicylowy i skrobię zmieszać z miałko sproszkowanym tlenkiem cynku. Dodać część stopionej wazeliny białej ciągle mieszając do utworzenia jednorodnej mieszaniny. Następnie dodać resztę stopionego podłoża mieszając do zastygnięcia.

Niezgodności recepturowe oraz interakcje kwasu salicylowego

W lekach zawierających kwas salicylowy mogą występować różnego rodzaje niezgodności, polegające głównie na: przekroczeniu rozpuszczalności tego związku (różnego rodzaju toniki z detreomycyną i rezorcyną); tworzeniu niskotopliwych mieszanin (zjawisko euteksji) z tymolem, mentolem, kamforą i metenaminą; chemicznym reagowaniu z innymi składnikami leku. Przykłady recept w których występują takie niezgodności przedstawiono poniżej:

Kwas salicylowy nie rozpuszcza się w przepisanym rozpuszczalniku.

Rp.
Acidi salicylici  2,0
Rapae olei ad  100,0
M.f. sol.

Kwas salicylowy praktycznie nie rozpuszcza się w oleju rzepakowym. Z kolei dobrze rozpuszcza się w oleju rycynowym (1:10). Aby poprawnie przygotować lek należy rozpuścić 2 g kwasu salicylowego w 20 g oleju rycynowego w łaźni wodnej, a następnie uzupełnić olejem rzepakowym do 100 g. Identyczna niezgodność występuje przy zastosowaniu oleju lnianego.

Rp.
Acidi salicylici  2,5
Sulfuris ppt.  5,0
Sapo Kalini  10,0
Vaselini flavi ad  50,0
M.f. ung.

Mydło potasowe w obecności kwasu salicylowego ulega hydrolizie co powoduje rozwarstwienie maści oraz utratę jej właściwości leczniczych. Aby poprawnie wykonać tę receptę należy zachować odpowiednią kolejność łączenia składników. Wazelinę należy podzielić na równe części. Jedną część należy rozetrzeć w moździerzu ze sproszkowanym kwasem salicylowym i siarką, a drugą w osobnym moździerzu, wymieszać z mydłem potasowym. Uzyskane w ten sposób dwie maści łączy się, przy czym w trakcie łączenia konsystencja maści zmienia się tak znacząco, że w pewnym momencie należy zmienić „kierunek” łączenia. Początkowo do maści zawierającej kwas salicylowy i siarkę wprowadza się maść z mydłem potasowym, a gdy mieszanina ulegnie rozrzedzeniu (pozostała cześć maści z mydłem będzie od niej bardziej gęsta) należy połączone części maści zacząć wprowadzać do moździerza zawierającego maść z mydłem potasowym. Taka kolejność łączenia zapewni odpowiednią homogenność wykonywanej maści.
 

mgr farm. Ewelina Rydzik-Strzemska

dr n. farm. Maciej Strzemski

 

Możliwość komentowania jest wyłączona.

Szanowni Państwo,

Pragniemy poinformować, że z dniem 25.05.2018 r. w życie weszły przepisy europejskiego rozporządzenia o ochronie danych osobowych (RODO), które nakładają na nas obowiązek dostosowania zasad świadczenia usług do nowych regulacji.

Zmianie uległy przepisy, na podstawie których przetwarzane będą dane osobowe w Serwisach prowadzonych przez farmacja.net sp. z o. o.

Zgodnie z art. 13 ust. 1 i ust. 2 Ogólnego rozporządzenia o ochronie danych z dnia 27 kwietnia 2016 r. (Dz.U.UE.L.2016.119.1) (dalej „RODO”) informujemy, iż:

  1. administratorem Pani/Pana danych osobowych jest farmacja.net spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Józefowie, adres: Piaskowa 52, 05-420 wpisana do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie, XIV Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000467979, REGON 146752729, NIP: 797-205-17-73 (dalej „Administrator”);
  2. Pani/Pana dane osobowe przetwarzane będą w celu:

    1. realizacji usług świadczonych przez Administratora na podstawie art. 6 ust. 1 pkt b) RODO (w celu wykonania umowy),

    2. przesyłania wiadomości marketingowych produktów i usług własnych przez Administratora na podstawie art. 6 ust. 1 pkt f) RODO (prawny interes Administratora),

    3. wysyłania informacji handlowych przez Administratora na podstawie art. 6 ust. 1 pkt a) RODO (zgoda udzielona Administratorowi przez osobę, której dane dotyczą), (jeżeli zgoda została wyrażona przez Panią/Pana),

    4. wykonywanie połączeń telefonicznych w celu marketingu bezpośredniego za pomocą urządzeń telekomunikacyjnych na podstawie art. 6 ust. 1 pkt a) RODO (zgoda udzielona Administratorowi przez osobę, której dane dotyczą), (jeżeli zgoda została wyrażona przez Panią/Pana)

  1. Odbiorcą Pani/Pana danych osobowych będą podmioty zewnętrzne przetwarzające dane w imieniu Administratora na podstawie umów powierzenia (np. hostingodawca).

  2. Pani/Pana dane osobowe będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy do Google LLC w oparciu o odpowiednie zabezpieczenia prawne, którymi są standardowe klauzule umowne ochrony danych osobowych, zatwierdzone przez Komisję Europejską.

  3. Pani/Pana dane osobowe będą przechowywane przez okres realizacji usług świadczonych przez Administratora oraz przez okres wynikający z przedawnienia roszczeń, praw konsumenta, prowadzenia księgowości czy innych uprawnień w tym zakresie;

  4. W związku z przetwarzaniem Pani/Pana danych osobowych przez Administratora, przysługują Pani/Panu określone uprawnienia:

  1. ma Pani/Pan prawo do informacji, jakie dane osobowe dotyczące Pani/Pana przetwarzane są przez Administratora oraz do otrzymania kopii tych danych (tzw. prawo dostępu). Wydanie pierwszej kopii danych jest darmowe, za kolejne Administrator może naliczyć opłatę;

  2. jeżeli przetwarzane dane staną się nieaktualne lub niekompletne (lub w inny sposób niepoprawne) ma Pani/Pan prawo zażądać ich sprostowania;

  3. w pewnych sytuacjach może Pani/Pan zwrócić się do Administratora o usunięcie swoich danych osobowych, tj. kiedy dane przestaną być potrzebne Administratorowi do celów, o których Panią/Pana informował; kiedy cofnie Pani/Pan zgodę na przetwarzanie danych (o ile Administrator nie ma prawa przetwarzać danych na innej podstawie prawnej); jeżeli do przetwarzania doszłoby niezgodnie z prawem; albo jeśli konieczność usunięcia danych wynika z obowiązku prawnego Administratora;

  4. w przypadku, gdy Pani/Pana dane osobowe przetwarzane są przez Administratora na podstawie udzielonej zgody na przetwarzanie albo w celu wykonania umowy zawartej z Administratorem, ma Pani/Pan prawo przenieść swoje dane do innego administratora;

  5. Administrator przetwarza Pani/Pana dane osobowe m.in. w celu prowadzenia działań marketingowych dotyczących jego produktów i usług. Podstawą takiego przetwarzania jest tzw. „prawnie uzasadniony interes administratora”. W przypadku takiego przetwarzania ma Pani/Pan możliwość wyrażenia sprzeciwu. W konsekwencji Administrator przestanie przetwarzać Pani/Pana dane osobowe w opisanym wyżej celu;

  6. aby przetwarzać dane w niektórych celach związanych ze swoją działalnością Administrator poprosił Pani/Pana o zgodę. Zgoda ta może być w dowolnym momencie cofnięta w wiadomości mailowej wysłanej do Administratora. Będzie to miało ten skutek, że przetwarzanie, które dokonane zostało przed cofnięciem zgody nie przestanie być zgodne z prawem, natomiast po cofnięciu zgody Administrator nie będzie przetwarzał danych w celach, dla których zgoda była wyrażona;

  7. jeśli uzna Pani/Pan, że przetwarzane dane osobowe są nieprawidłowe, przetwarzanie jest niezgodne z prawem lub Administrator nie potrzebuje już określonych danych albo kiedy wniesie Pani/Pan sprzeciw wobec przetwarzania, może Pani/Pan także zażądać, aby przez określony, potrzebny czas (np. sprawdzenia poprawności danych lub dochodzenia roszczeń) Administrator nie dokonywał na danych żadnych operacji, a jedynie je przechowywał;

  1. ma Pani/Pan prawo wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych, gdy uzna Pani/Pan, iż przetwarzanie danych osobowych Pani/Pana dotyczących narusza przepisy RODO;

  2. Pani/Pana dane osobowe będą przetwarzane w sposób zautomatyzowany (w tym w formie profilowania), jednakże nie będzie to wywoływać wobec Pani/Pana żadnych skutków prawnych lub w podobny sposób istotnie wpływać na Pani/Pana sytuację.

  3. Profilowanie danych osobowych polega na przetwarzaniu Pani/Pana danych (również w sposób zautomatyzowany), poprzez wykorzystywanie ich do oceny niektórych informacji o Pani/Panu, w szczególności do analizy lub prognozy osobistych preferencji oraz zainteresowań.

  1. podanie przez Panią/Pana danych osobowych jest warunkiem zawarcia umowy z Administratorem. Jest Pani/Pan zobowiązana do ich podania a konsekwencją niepodania danych osobowych będzie brak możliwości świadczenia usług przez Administratora.

  2. Osobą kontaktową w sprawach ochrony danych osobowych w Farmacja.net Sp. z o. o. jest Inspektor Ochrony Danych dostępny pod adresem e-mail: iod@farmacja.net.

Instalowanie cookies itp. na Twoich urządzeniach i dostęp do tych plików.

Na naszych stronach internetowych używamy technologii, takich jak pliki cookie i podobne służących do zbierania i przetwarzania danych eksploatacyjnych w celu personalizowania udostępnianych treści i reklam oraza analizowania ruchu na naszych stronach. Te pliki cookie pomagają poprawić jakość treści reklamowych na stronach. Dzięki tym technologiom możemy zapiewnić Ci lepszą obsługę poprzez serwowanie reklam lepiej dopasowanych do Twoich preferencji.

Nasi zaufani partnerzy to:

Facebook Ireland Limited – prowadzenie kampani remarektingowych i mierzenie ich efektywności – Irlandia (EOG)

Google Ireland Limited (Google Adwords, DoubleClick Ad Exchange, DoubleClick for Publishers Small Business) – zarządzanie kampaniami reklamowymi, ich analiza i pomiary ruchu na stronach Serwisu – Irlandia (EOG)

Google Incorporated (Google Analytics, Google Cloud Platform, GSuit, Google Optimize, Google Tag Manager, Google Data Studio) – obsługa kampanii reklamowych, analizowanie ruchu na stronach Serwisu i obsługa poczty firmowej, analiza sposobu korzystania z Serwisu przez Użytkownika – USA (poza EOG)

Comvision sp. z o. o. – wysyłanie informacji marketingowych dotyczących Serwisu – Polska (EOG)

Oświadczenie

Dostęp do zawartości serwisu receptura.pl jest możliwy dla osób uprawnionych do wystawiania recept lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi.

Ustawienia zaawansowane Wstecz