08-05-2024 08:18:53

Niezgodności recepturowe w stałych postaciach leku

Sporządzanie leków recepturowych wiąże się z ryzykiem wystąpienia niezgodności recepturowych. Jest to każde odstępstwo od właściwości fizykochemicznych i/lub farmakologicznych sporządzanego leku.
Niezgodności recepturowe w stałych postaciach leku

Wśród stałych postaci leku istnieje ryzyko pojawienia się fizycznych niezgodności recepturowych. Dlatego każdy lek wymaga szczegółowej analizy przed jego wykonaniem. Czy wiesz, jak zapobiegać występowaniu niezgodności wśród stałych postaci leków?

Rodzaje postaci leków

Obecnie wśród recepturowych postaci leków wyróżnić można następujące grupy:

  1. płynne postaci leków: roztwory, zawiesiny, emulsje, mieszanki,
  2. półstałe postaci leków: maści, kremy, żele
  3. stałe postaci leków: proszki, czopki, globulki, pręciki.

Proszki przeznaczone są do stosowania wewnętrznego (podanie doustne) lub zewnętrznego. W ich składzie znajdują się niewielkie cząstki o różnym stopniu wielkości i rozdrobnienia. Czopki, globulki i pręciki są jednodawkowymi lekami podawanymi zewnętrznie. Mogą zawierać nawet kilka substancji czynnych, które rozproszone są w podłożu.

Czytaj także: Proszki – czy wiesz o nich wszystko?

Rodzaje niezgodności występujących w lekach recepturowych

Jeden z najpowszechniejszych podziałów niezgodności recepturowych zakłada, że wyróżnia się niezgodności:

  1. fizyczne – adsorpcję, wysolenie, przekroczenie rozpuszczalności, zjawisko euteksji mieszanin, higroskopijność proszków,
  2. chemiczne – reakcje podwójnej wymiany, utleniania i redukcji, tworzenie związków kompleksowych, wytrącanie słabych zasad i kwasów oraz reakcje hydrolizy.

Najczęściej wynikają one z niewłaściwego doboru surowców recepturowych, niewłaściwego zapisu na recepcie lub błędnego wykonania leku przez farmaceutę. W zależności od postaci leku, przy każdym sporządzaniu leku recepturowego istnieje ryzyko wystąpienia interakcji lub niezgodności, dlatego ważne jest, aby przed przystąpieniem do wykonywania leku sprawdzić receptę pod kątem niezamierzonych efektów.

Wśród stałych postaci leków najczęściej spotyka się zjawiska adsorpcji, euteksji, higroskopijności proszków.

Powstawanie mieszanin eutektycznych

Każdy związek chemiczny charakteryzuje temperatura topnienia. Istnieją sytuacje, w których połączenie dwóch różnych substancji chemicznych może prowadzić do wzajemnego obniżenia ich temperatur topnienia. W zależności od rodzaju i ilości substancji, ich temperatura może się obniżyć na tyle, że mieszanina zaczyna topić się. To zjawisko nazywane jest euteksją. Aby uniknąć wystąpienia tej niezgodności, należy oddzielić od siebie niezgodne składniki poprzez rozsypanie ich do osobnych kapsułek skrobiowych.

Powyższa niezgodność obserwowana jest w przypadku połączeń z benzokainą, kamforą, kwasem salicylowym, mentolem, rezorcyną, salicylanem fenylu, tymolem oraz wodzianem chloralu.

Omówmy ten typ niezgodności na przykładzie następującej recepty:

Rp.

Mentholi                     1,0

Camphorae                 1,5

Acidi borici                10,0

Talci

Zinci oxydi                 aa ad 45,0

M.f.pulvis

Mentol i kamfora będą wzajemnie obniżały swoje temperatury topnienia. W wyniku tego stworzą mieszaninę eutektyczną. Aby uniknąć niezgodności, kamfora należy rozetrzeć z talkiem, a mentol z kwasem bornym i tlenkiem cynku. W ten sposób będzie można połączyć obie mieszaniny.

Wilgotnienie (higroskopijność)

Niezgodność ta wynika z faktu, że niektóre składniki z recepty wykazują właściwości higroskopijne, tzn. mają zdolność do pochłaniania wilgoci z atmosfery i wilgotnienia. Ilość wchłoniętej wody zależy od ilości i właściwości tej substancji, a także od wilgotności względnej powietrza. Aby zapobiec występowaniu tego typu niezgodności, należy do mieszaniny proszków dodać substancję obojętną (np. laktozę) lub rozdzielić składnik odpowiedzialny za wilgotnienie od pozostałych. Należy pamiętać, że proszki higroskopijne należy przechowywać i wydawać w szczelnie zamkniętych pojemnikach i nie rozsypywać do kapsułek skrobiowych.

Powyższa niezgodność obserwowana jest w przypadku połączenia kwasu acetylosalicylowego z metenaminą (urotropiną), salicylanem fenylu i węglanem sodu.

Czytaj także: Recepty na leki recepturowe – najczęstsze błędy

Adsorpcja

Adsorpcja to zjawisko, w którym cząsteczki substancji przylegają do powierzchni ciała stałego, tworząc cienką warstwę. Mechanizm ten oparty jest na fizycznych i chemicznych oddziaływaniach pomiędzy cząsteczkami adsorbowanymi a powierzchnią sorbentu. W przypadku adsorpcji fizycznej, cząsteczki leku recepturowego przyciągane są za pomocą słabszych sił Van der Waalsa. Adsorpcja może prowadzić do zmniejszenia lub całkowitego zniesienia działania leku. Aby uniknąć tej niezgodności, należy oddzielić niezgodne ze sobą surowce.

Niezgodność ta obserwowana jest w przypadku połączenia węgla aktywnego z alkaloidami, sulfasalazyny z sulfakratem oraz wodorotlenku glinu z alkaloidami i glikozydami nasercowymi.

Istotne jest rozpoznanie i zrozumienie niezgodności

W procesie przygotowania leków recepturowych istotne jest rozpoznanie i zrozumienie niezgodności, jakie mogą się pojawić. Poprawne rozwiązanie problemów i zapobieganie ich występowaniu jest kluczowe dla skuteczności i efektywności farmakoterapii. W przypadku stałych postaci leków najczęstszym rozwiązaniem, aby uniknąć niezgodności, jest oddzielenie od siebie niezgodnych substancji. Wdrożenie odpowiednich działań zabezpieczy nas przed obniżeniem efektywności leczenia i wystąpieniem potencjalnych działań niepożądanych.

Autor: mgr farm. Damian Pielorz

 

Literatura:

  1. Gajewska M, Sznitowska M, red. Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Warszawa, Polska: Fundacja Pro Pharmacia Futura; 2019.
  2. Jachowicz R, red. Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
  3. Sznitowska M, red. Farmacja stosowana. Technologia postaci leku. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2017.
  4. Szulc J, Wolska E, Sznitowska M, Maści recepturowe z witaminami – nieprawidłowości w zapisie i problemy z wykonaniem. Farmacja Polska 2012, 67, 2, 114 – 119.
  5. Marszałł L. Receptura apteczna półstałych postaci leków do stosowania na skórę w teorii i praktyce. Warszawa, Polska: Farmapress; 2015.

logo