Rozpuszczalność oznacza miarę zdolności substancji do tworzenia jednorodnego układu z fazą dyspergującą (rozpuszczalnikiem). Cecha ta ma ogromne znaczenie przy sporządzaniu roztworów wchodzących w skład leków recepturowych. Farmakopea podaje następujące kategorie rozpuszczalności substancji:
| Określenie rozpuszczalności | Rozpuszczalność 1 cz. substancji w 100 cz. rozpuszczalnika |
| Bardzo łatwo rozpuszczalna | < 1 |
| Łatwo rozpuszczalna | 1–10 |
| Rozpuszczalna | 10–30 |
| Dość trudno rozpuszczalna | 30–100 |
| Trudno rozpuszczalna | 100–1000 |
| Bardzo trudno rozpuszczalna | 1000–10 000 |
| Praktycznie nierozpuszczalna | > 10 000 |
Najczęstszymi rozpuszczalnikami w recepturze aptecznej są woda i etanol. W poniższej tabeli prezentujemy wartości rozpuszczalności substancji we wspomnianych rozpuszczalnikach.
| Substancja | Rozpuszczalność w wodzie | Rozpuszczalność w etanolu | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Acidum acetylsalicylicum | trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Acidum benzoicum | trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna we wrzącej wodzie |
| Acidum boricum | rozpuszczalna | rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna we wrzącej wodzie i glicerolu |
| Acidum citricum | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Acidum lacticum | miesza się | miesza się | |
| Acidum salicylicum | trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Acidum tartaricum | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Adrenalinum | praktycznie nierozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | rozpuszczalna w kwasie solnym |
| Aminophyllinum | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Ammonii bromidum | łatwo rozpuszczalna | dość trudno rozpuszczalna | |
| Argenti nitras | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Argentum colloidale | łatwo rozpuszczalna lub rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Atropini sulfas | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Atropinum | bardzo trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Balsamum peruvianum | praktycznie nierozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | nie miesza się z olejami z wyjątkiem oleju rycynowego |
| Benzocainum | bardzo trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Borax | rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna we wrzącej wodzie, łatwo rozpuszczalna w glicerolu |
| Calcii chloridum | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Camphora | trudno rozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna w olejach |
| Chlorali hydras | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Chloramphenicolum | trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Chlorhexidini gluconas | miesza się | miesza się z nie więcej niż 5 częściami etanolu | |
| Codeini phosphas | łatwo rozpuszczalna | trudno lub bardzo trudno rozpuszczalna | |
| Codeinum | rozpuszczalna we wrzącej wodzie | łatwo rozpuszczalna | |
| Coffeinum | dość trudno rozpuszczalna | trudno rozpuszczalna | rozpuszcza się w stężonych roztworach benzoesanów oraz salicylanów litowców |
| Cupri sulfas | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Ephedrini hydrochloridum | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Erythromycinum | trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalność w wodzie zmniejsza się wraz ze wzrostem temperatury |
| Ethacridini lactas | dość trudno rozpuszczalna | bardzo trudno rozpuszczalna | roztwór wodny należy przygotować na gorąco |
| Gentamycini sulfas | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Glucosum | łatwo rozpuszczalna | dość trudno rozpuszczalna | |
| Glycerinum | miesza się | miesza się | |
| Hydrocortisonum | praktycznie nierozpuszczalna | dość trudno rozpuszczalna | |
| Ichthammolum | miesza się | trudno rozpuszczalna | miesza się z glicerolem i lanoliną |
| Iodum | bardzo trudno rozpuszczalna | rozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna w stężonych roztworach jodków; trudno rozpuszczalna w glicerolu |
| Kalii acetas | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Kalii bromidum | łatwo rozpuszczalna | trudno rozpuszczalna | |
| Kalii chloridum | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Kalii permangas | rozpuszczalna | brak danych | łatwo rozpuszczalna we wrzącej wodzie |
| Lactosum | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | wolno rozpuszcza się w wodzie |
| Lidocaini hydrochloridum | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Magnesii chloridum | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Magnesii sulfas | praktycznie nierozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Mentholum | praktycznie nierozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna w parafinie i olejach |
| Metamizolum natricum | bardzo łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Methenaminum | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Morphini hydrochloridum | rozpuszczalna | trudno rozpuszczalna | |
| Natrii benzoas | łatwo rozpuszczalna | dość trudno rozpuszczalna | |
| Natrii bromidum | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Natrii carbonas | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Natrii chloridum | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Natrii citras | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Natrii hydrogenocarbonas | rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Natrii iodidum | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Natrii salicylas | łatwo rozpuszczalna | dość trudno rozpuszczalna | |
| Natrii sulfas | łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Natrii thiosulfas | bardzo łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Neomycini sulfas | bardzo łatwo rozpuszczalna | bardzo trudno rozpuszczalna | |
| Papaverini hydrochloridum | dość trudno rozpuszczalna | trudno rozpuszczalna | |
| Pepsinum | rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna | |
| Phenobarbitalum | bardzo trudno rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Phenobarbitalum natricum | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | mała część substancji może być nierozpuszczalna w wodzie |
| Pilocarpini hydrochloridum | bardzo łatwo rozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna | |
| Prednisolonum | bardzo trudno rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Procaini hydrochloridum | łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Resorcinolum | bardzo łatwo rozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna | |
| Saccharum | bardzo łatwo rozpuszczalna | trudno rozpuszczalna | |
| Tanninum | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna | |
| Theophyllinum | trudno rozpuszczalna | dość trudno rozpuszczalna | rozpuszczalna w roztworach wodorotlenków litowców i wodorotlenku amonowego; rozpuszczalna w kwasach nieorganicznych |
| Thymolum | bardzo trudno rozpuszczalna | bardzo łatwo rozpuszczalna | łatwo rozpuszczalna w olejach |
| Ureum | bardzo łatwo rozpuszczalna | rozpuszczalna | |
| Zinci sulfas | bardzo łatwo rozpuszczalna | praktycznie nierozpuszczalna |
Źródło: Farmakopea Polska
Czytaj również: Jakie surowce recepturowe rozpuszczamy na gorąco?
