29-04-2024 07:19:59

Witaminy w recepturze – jakie niezgodności z ich udziałem mogą się pojawić?

Podczas przygotowywania półstałych leków dermatologicznych w aptekach bardzo często wykorzystuje się witaminy A, D i E. Ze względu na skład chemiczny powyższych witamin, mogą one być źródłem niezgodności recepturowych. Z tego powodu wymagają szczegółowej analizy i ostrożności podczas stosowania. W poniższym artykule dowiesz się, jakie są najczęstsze niezgodności w recepturze witamin.
Witaminy w recepturze - jakie niezgodności z ich udziałem mogą się pojawić?(fot. receptura.pl).

Witaminy A, D3 i E zaliczane są do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Ich głównym wskazaniem jest leczenie chorób dermatologicznych.

Witamina A (palmitynian retinolu, Vitaminum A, Retinol) jest najczęściej składnikiem maści, kremów, emulsji i pełni funkcję substancji pobudzającej regenerację uszkodzonej skóry w wyniku oparzeń, stanów zapalnych czy urazów mechanicznych. Wspiera proliferację komórek nabłonka, zmiękcza i uszczelnia skórę. Odpowiada również za wzrost kolagenu w skórze. Realizując receptę z witaminą A, warto dopytać, czy pacjentka jest w ciąży, gdyż jest to przeciwwskazanie do stosowania leku recepturowego z tym składnikiem. Należy zachować ostrożność w przypadku wyższych dawek tej witaminy. Maksymalna dobowa dawka tej witaminy to 100 000 jednostek międzynarodowych (Farmakopea XII).

Witamina E (octan tokoferolu, Vitaminum E, Tocopherolum) wykazuje działanie normalizujące na skórę. Dodatkowo – jako czynnik okydacyjno – redukcyjny – może opóźniać procesy starzenia się komórek, a także wspierać ich regenerację. Stosowana jest w dermatologii w celu przyspieszenia gojenia się ran, leczenia stanów zapalnych i alergicznych skóry. Może dodatkowo działać nawilżająco i odżywczo na skórę.

Witamina D3 (cholekalcyferol, Vitaminum D3, Cholecalciferolum) odpowiada za regenerację naskórka. Może także występować w składzie preparatów w leczeniu łojotoku. W połączeniu z witaminą A wykazuje działanie synergistyczne w leczeniu chorób skóry i błon śluzowych.

Niezgodności witamin w recepturze

Niezgodnością nazywamy każde nieprzewidziane odstępstwo od właściwości fizykochemicznych i/lub farmakologicznych sporządzanego leku recepturowego. W zależności od przyczyny możliwe jest zapobieganie jej występowania, jednak wymaga to odpowiedniej wiedzy i znajomości właściwości używanych leków. W przypadku witamin stosuje się formy płynne, dlatego też przed przystąpieniem do wykonywania leku recepturowego, należy ustalić, który z dostępnych preparatów nada się do użycia.

W zależności od producenta, poszczególne gotowe leki mogą różnić się ilością substancji czynnej i pomocniczych, gęstością oraz trwałością. Jeżeli wcześniej nie przeanalizuje się gotowych leków z witaminą, może dojść do niezgodności. Dodatkową trudnością jest również brak informacji na recepcie, czy przepisana ilość witaminy (w gramach, mililitrach, jednostkach międzynarodowych) dotyczy samej substancji, czy jej roztworu.

Niezgodności witaminy A

Do najczęstszych niezgodności zalicza się:

  • niezgodność witaminy A w postaci emulsji typu o/w i emulgatorem typu w/o,
  • niezgodność witaminy A w formie płynu doustnego a uwodnionym podłożem,
  • niezgodność witaminy A z gumą arabską.

Obecnie na rynku dostępnych jest kilka gotowych produktów z witaminą A, które traktowane są jako surowce recepturowe. W wodnych solubilizatach, w których jej stężenie może osiągać wartość 45 – 50 000 j.m./ml, występuje silny emulgator typu o/w. W przeciwieństwie do roztworu olejowego witaminy A, wodne solubilizaty są niezgodne z podłożami lipofilowymi (np. euceryną) i powodują tzw. łamanie emulsji. Wynika to bezpośrednio z interakcji pomiędzy solubilizatorami a emulgatorami o przeciwstawnych właściwościach. Obecność dwóch takich emulgatorów prowadzi do nietrwałości i rozkładu (rozwarstwienia) maści typu emulsji.

Powyższa niezgodność zostanie omówiona na przykładzie recepty.

Rp.

Vit. A                                                   1,0

1% Sol. Acidi borici                           20,0

Eucerini                                              ad 100,0

Witamina A w postaci wodnego solubilizatu jest niezgodna z euceryną. Istnieją trzy rozwiązania, które mogą zapobiec rozwarstwieniu maści:

  • zmiana części lipofilowego podłoża (euceryny) na amfifilowe (np. hascobazę, lekobazę) – metoda wskazana, gdy w recepcie występuje wazelina, smalec lub parafina,
  • przeliczenie ilości przepisanego solubilizatu wodnego i jego zmiana na witaminę A pro receptura (forma olejowa),
  • oddzielenie witaminy A od podłoża za pomocą innych substancji (w powyższym przypadku należy w pierwszym etapie wymieszać eucerynę i roztwór kwasu bornego, a w drugim etapie dodać kroplami witaminę A).

W sytuacji dużej ilości wody w recepcie z przepisaną witaminą A lub obecnością podłoża uwodnionego, należy w pierwszym etapie wymieszać wszystkie składniki, a na samym końcu dodać gotową witaminę A.

Jedną z niezgodności, która obecnie nie ma znaczenia w praktyce, jest połączenie gumy arabskiej z witaminą A. Jeszcze do nie dawna unikano takiego połączenia z uwagi na to, że enzymy występujące w gumie arabskiej powodowały utlenienie tej witaminy, co skutkowało jej unieczynnieniem i utratą właściwości leczniczych.

Niezgodności witaminy E

Witamina E może dawać niezgodności w przypadku recept, w których dodatkowo występują nadtlenki i jony metali (zwłaszcza żelaza, miedzy i srebra). Może również adsorbować się na powierzchniach wykonanych z tworzyw sztucznych, w wyniku czego dochodzi do interakcji.

Niezgodności witamin w recepturze mogą prowadzić do zmiany skuteczności działania leku, co jest szczególne istotne w terapii leczenia schorzeń dermatologicznych. Ponadto, interakcje te mogą wpływać na stabilność sporządzonego preparatu leczniczego, co potencjalnie może skrócić okres przydatności leku lub zmienia jego właściwości fizykochemiczne. Niektóre z niezgodności mogą powodować niepożądane reakcje alergiczne lub inne efekty u pacjentów. Warto więc zachować ostrożność podczas wykonywania leków recepturowych z witaminami.

Autor: mgr farm. Damian Pielorz

 

Literatura:

  1. Gajewska M, Sznitowska M, red. Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Warszawa, Polska: Fundacja Pro Pharmacia Futura; 2019.
  2. Jachowicz R, red. Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
  3. Sznitowska M, red. Farmacja stosowana. Technologia postaci leku. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2017.
  4. Szulc J, Wolska E, Sznitowska M, Maści recepturowe z witaminami – nieprawidłowości w zapisie i problemy z wykonaniem. Farmacja Polska 2012, 67, 2, 114 – 119.
  5. Marszałł L. Receptura apteczna półstałych postaci leków do stosowania na skórę w teorii i praktyce. Warszawa, Polska: Farmapress; 2015.
logo