03-06-2024 07:53:29

Woda w recepturze aptecznej

Woda to związek chemiczny niezbędny do naszego funkcjonowania. Znalazła ona również zastosowanie jako podstawowy rozpuszczalnik w recepturze aptecznej. Obecnie Farmakopea XIII określa podstawowe wymagania poszczególnym rodzajom wody. Poniższy artykuł stanowi przegląd różnych rodzajów wody, które mogą być wykorzystane podczas sporządzania roztworów
Woda w recepturze aptecznej

Przy sporządzania wodnych postaci leku można wykorzystać różnego rodzaju rozpuszczalniki. Stosowane są w celu rozpuszczenia substancji stałych. Do najpopularniejszych rozpuszczalników należy woda, ale także alkohole (np. etanol, glicerol), olej rycynowy, parafina. Obecnie w Farmakopei XIII można znaleźć opisy następujących rodzajów wody:

  • woda oczyszczona (Aqua purificata),
  • woda wysoko oczyszczona (Aqua valde purificata),
  • woda do receptury aptecznej (Aqua pro usu officinale),
  • woda do wstrzykiwań (Aqua pro iniectione),
  • woda do rozcieńczania koncentratów do dializy.

W Farmakopei Amerykańskiej (US Pharmacopeia, USP) zawarte są również opisy innych rodzajów wody:

  • woda bakteriostatyczna (do wstrzykiwań),
  • woda jałowa do inhalacji,
  • woda jałowa do irygacji.

Woda oczyszczona (Aqua purificata)

W wodzie pitnej, poza wodorowęglanami, chlorkami i siarczanami, mogą występować mikroelementy oraz substancje organiczne, a także śladowe ilości zanieczyszczeń chemicznych i mikroorganizmy. Obecność tych ostatnich oczywiście nie jest wskazana, ponieważ może dojść do niezgodności chemicznych z innymi składnikami roztworów. Woda oczyszczona nie może zawierać żadnych zanieczyszczeń chemicznych, być praktycznie pozbawiona kationów i anionów, metali ciężkich, środków konserwujących. Musi być przezroczysta, bezbarwna, bez zapachu, posiadać odczyn obojętny oraz wysoki stopień czystości mikrobiologicznej.

Woda oczyszczona wykorzystywana jest do sporządzania niejałowych postaci leków – nie spoczywa więc na nich wymóg jałowości i apirogenności. Może być stosowana do otrzymywania wody do wstrzykiwań.

Farmakopea XIII wyróżnia dwa rodzaje wody oczyszczonej:

  • woda oczyszczona produkcyjna,
  • woda oczyszczona w pojemnikach.

Ta pierwsza otrzymywana jest m.in. na drodze destylacji, wymiany jonowej, odwróconej osmozy z wykorzystaniem wody do picia o odpowiedniej jakości. W przeszłości głównym sposobem otrzymywania tego rodzaju wody była destylacja, dlatego często stosowano synonimy „wody destylowanej” lub „wody oczyszczonej”. Wodę w gotowych pojemnikach można wykorzystać bezpośrednio do wykonania leku, jednak musi być przechowywana w warunkach zapewniających jej właściwą czystość mikrobiologiczną.

Woda do receptury aptecznej (Aqua pro usu officinale)

Woda do receptury aptecznej może być stosowana do sporządzania zarówno niejałowych (np. roztwory, mieszanki), jak i jałowych postaci leków (np. krople do oczu). Jest to wysokiej jakości, jałowa woda, która spełnia określone standardy czystości, jednak nie jest przeznaczona do wstrzykiwań z uwagi na to, że nie jest apirogenna (może zawierać substancje wywołujące gorączkę).

Wyróżniamy wodę do bezpośredniego użycia (wytwarzaną w aptece) oraz wodę w pojemnikach. Ta pierwsza, podobnie jak w przypadku wody oczyszczonej, otrzymywana jest na drodze destylacji lub odwróconej osmozy. W przypadku wody do receptury aptecznej w pojemnikach musi być zużyta w ciągu 16 godzin od otwarcia. Nie zaleca się także produkcji wody w butelkach większych niż 1000 ml. Obecnie nowoczesne pojemniki posiadają odpowiednie zabezpieczenia, które pozwalają zachować jej swoje właściwości i odpowiednią czystość. Woda ta musi też spełnić dodatkowe kryteria, takie jak na przykład zawartość chlorków, siarczanów, wapnia, magnezu, jonów amonu, a także posiadać wysoką czystość mikrobiologiczną.

Czytaj także: Czy prawidłowo przygotowujesz roztwory w recepturze aptecznej?

Woda do wstrzykiwań (Aqua pro iniectione)

Woda do wstrzykiwań to jałowa woda przeznaczona do rozcieńczania leków podawanych drogą parenteralną, czyli dożylnie, domięśniowo lub podskórnie. Jest wolna od jakichkolwiek substancji chemicznych, mikroorganizmów i pirogenów, co czyni ją bezpieczną do bezpośredniego wstrzykiwania do organizmu. Nie może posiadać żadnych środków konserwujących.

Woda do wstrzykiwań jest używana w celu przygotowania roztworów leków, które wymagają rozpuszczenia przed podaniem. Jest także stosowana do przemywania narzędzi medycznych. Aby spełniać odpowiednie normy bezpieczeństwa, musi być produkowana w ściśle kontrolowanych warunkach i przechowywana w odpowiednich opakowaniach, które zapobiegają kontaminacji. Jej właściwości chemiczne i fizyczne muszą być zgodne z farmakopealnymi standardami.

Podobnie jak w przypadku wody oczyszczonej, wyróżnia się wodę do wstrzykiwań produkcyjną – do wytwarzania leków recepturowych – oraz wyjałowioną (w pojemnikach) do rozpuszczania substancji podawanych drogą pozajelitową.

Do rozcieńczania koncentratów do hemodializy (Aqua ad dilutionem solutionum concentratum ad haemodialysim)

Ten rodzaj wody wykorzystywany jest do rozcieńczania koncentratów do hemodializy w aptekach szpitalnych. Hemodializa polega na oczyszczaniu krwi pacjenta z toksyn, nadmiaru płynów i produktów przemiany materii, gdy nerki nie są w stanie pracować samodzielnie. Proces odbywa się za pomocą hemodializatora, który wykorzystuje koncentrat wymagający rozcieńczenia wodą w stosunku 1 + 34 lub 1 + 44. Farmakopealne wymagania stawiane tego rodzaju wodzie mają jednak charakter nieobowiązkowy.

Autor: mgr farm. Damian Pielorz

Literatura:

  1. Farmakopea Polska XIII (2023)
  2. Gajewska M, Sznitowska M, red. Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Warszawa, Polska: Fundacja Pro Pharmacia Futura; 2019.
  3. Jachowicz R, red. Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
  4. Sznitowska M, red. Farmacja stosowana. Technologia postaci leku. Warszawa, Polska: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2017.
  5. Marszał L. Receptura płynnych postaci leków. W teorii i praktyce. Warszawa, Polska: Farmapress; 2014.

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]

logo