Proszki

Proszki (Pulveres)

Proszki należą do stałych postaci leków recepturowych, razem z pigułkami i czopkami. Podział proszków obejmuje kilka kryteriów, zależnych od drogi podania, zawartości składników aktywnych, itp. Biorąc pod uwagę drogę podania wyróżnić można:

  • proszki do stosowania wewnętrznego (Pulveres perorales)
  • proszki do stosowania zewnętrznego (Pulveres ad usum dermicum) – stosowane przeważnie na skórę, rzadziej na błony śluzowe.

Inne kryterium podziału klasyfikuje proszki ze względu na zawartość składników:

  • proszki proste (Pulveres simplices) – tą postać leku stanowi jedna substancja w stanie sproszkowanym
  • proszki złożone (Pulveres compositi) – są to wieloskładnikowe postaci leku, charakteryzujące się zawartością więcej niż jednej substancji.

Odrębnym sposobem podziału proszków stosowanych w recepturze jest rozróżnienie formy podania leku. W tym przypadku podział obejmuje:

  • proszki dzielone – lek podzielony jest na określoną liczbę jednostek dawkowania, w postaci opłatków skrobiowych bądź kapsułek żelatynowych
  • proszki niedzielone – stosowane przeważnie zewnętrznie (ze względu na ryzyko przedawkowania przy użyciu wewnętrznym) na skórę, jako pudry lecznicze, zasypki.

Zaznajomienie z poszczególnymi proszkami należy zacząć od informacji, dotyczącej wielkości ziaren i stopnia rozdrobnienia w proszkach wewnętrznych i zewnętrznych. Farmakopea Polska przyjmuje, iż wielkość cząstek w proszkach doustnych powinna być mniejsza od 0,5 mm, natomiast w proszkach zewnętrznych nie powinna być większa od 0,16 mm. Odpowiedni stopień mikronizacji cząstek otrzymuje się poprzez rozcieranie substancji w moździerzu o szorstkiej powierzchni (w celu zwiększenia stopnia tarcia).

Proszki doustne (wewnętrzne) oraz zewnętrzne, oprócz substancji czynnej mogą zawierać także substancje pomocnicze oraz związki odpowiedzialne za poprawę smaku i zapachu. Przyjmowane są zwykle z wodą. Dodatkowo proszki zewnętrzne przeznaczone do stosowania na rany muszą wykazywać się jałowością.

Proszki proste, jak sama nazwa wskazuje zawierają sproszkowaną jedną substancję leczniczą, w odróżnieniu od proszków złożonych, gdzie tych substancji może być kilka. W przypadku proszków złożonych należy uważać na interakcje między składnikami leku i nie dopuścić do sytuacji, kiedy pod wpływem reagowania dwóch związków między sobą dojdzie do zmiany właściwości proszku.

Proszki dzielone są najczęstszą formą tej postaci leku, przygotowywaną w warunkach aptecznych. Przygotowanie ich jest czasochłonne, ale pozwala na dokładne odmierzenie substancji, co zwiększa bezpieczeństwo stosowania przez pacjenta. Proszki dzielone rozdzielane są do specjalnie do tego celu przygotowanych kapsułek skrobiowych (tzw. opłatki skrobiowe), kapsułek żelatynowych bądź sporadycznie do saszetek. Przy ich sporządzaniu należy wystrzegać się umieszczania w opłatkach skrobiowych substancji, które wykazują działanie higroskopijne – może doprowadzić to do zawilgocenia postaci leku i obniżenia jej wartości leczniczej. W sytuacji, gdy proszki dzielone wykazują masę mniejszą niż 0,1g należy uzupełnić je np. laktozą do wspomnianej wagi.

Proszki niedzielone natomiast stosowane są zarówno zewnętrznie jak i wewnętrznie. Przy tych stosowanych doustnie należy wystrzegać się substancji silnie i bardzo silnie działających, gdyż łatwo w takiej sytuacji o przekroczenie jednorazowej dawki maksymalnej i doprowadzenie do zatrucia organizmu. Dawki potrzebne do przyjęcia przez pacjenta odmierza się zwykle przy pomocy łyżeczki domowej (ok 5,0 g), bądź „końcówki noża” (0,1-1,0 g). Proszki niedzielone po sporządzeniu przenosi się do torebek papierowych.

Wśród proszków niedzielonych przeznaczonych do stosowania wewnętrznego wyróżniamy dodatkowo:

  • proszki musujące (w ich skład wchodzą substancje, które w kontakcie z wodą wytwarzają dwutlenek węgla, co ułatwia rozpuszczenie w wodzie) – jako substancje dodatkowe stosuje się kwas cytrynowy, wodorowęglan sodu, węglan wapnia
  • proszki do sporządzania roztworów – w ich skład wchodzą substancje dobrze rozpuszczalne w wodzie.

Odrębnym rodzajem proszków są tzw. rozcierki. Zawierają one substancje silnie i bardzo silnie działające wymieszane z proszkiem rozcieńczającym (zwykle z laktozą lub sacharozą) w odpowiednich proporcjach: 1+1, 1+9, 1+99. Przeznaczone są głównie do użycia w sytuacji, gdy istnieje konieczność zastosowania wspomnianych wyżej substancji w niewielkich ilościach (zapobiega to ich przedawkowaniu). Jednymi z substancji, które wchodzą w skład takich proszków są m.in. kodeina i atropina.

Przygotowanie proszków rozpoczyna się od sprawdzenia, czy dawki jednorazowe i dobowe substancji przepisanych na recepcie nie zostały przekroczone (w szczególności w przypadku leków dla dzieci). Proszki wykonuje się w moździerzach, rozcierając substancję czynną z substancjami pomocniczymi oraz z wypełniaczami (laktoza, sacharoza). Rozcieranie rozpoczyna się od wsypania do moździerza niewielkiej ilości substancji obojętnej, następnie dodaje się substancję czynną (bądź kilka substancji, jeśli jest to proszek złożony) zaczynając od tych przepisanych w najmniejszej ilości. Na koniec dodaje się resztę wypełniacza i dokonuje rozdziału proszku na pojedyncze dawki ( w przypadku proszków dzielonych), bądź całość przesypuje się do torebki (proszki niedzielone). Przed rozsypaniem proszki należy jeszcze przesiać przez odpowiednie sita, celem doprowadzenia do określonej wielkości cząstek sproszkowanych.

Substancje bardzo silnie działające lub silnie barwiące powinny być przygotowywane w odrębnych moździerzach.

W celu sprawdzenia poprawności sporządzenia proszków wykonuje się badania jednolitości masy (w przypadku proszków dzielonych). W tym celu dokonuje się zważenia 20 losowo wybranych proszków i oblicza średnią masę jednego. Aby lek wykonany był prawidłowo masa każdego proszku powinna mieścić się w granicach błędu +/- 10% (dla proszków o masie do 300mg i +/- 7,5% (dla proszków o masie powyżej 300mg). Dozwolone jest odstępstwo od tej normy dla dwóch proszków z badanej grupy, jednak odchylenie nie może być większe niż dwukrotna dopuszczona wartość.

Na koniec warto wspomnieć o niezgodnościach występujących w trakcie przygotowywania proszków. Najczęściej mają one charakter wilgotnienia lub rozpływania się masy proszkowej. Spowodowane może to być zjawiskiem euteksji (obniżenie temperatury topnienia w związku z kontaktem ze sobą dwóch różnych substancji), higroskopijności mieszaniny, itp.

W przypadku mieszanin eutektycznych rozwiązaniem problemu jest rozdzielenie dwóch reagujących ze sobą substancji i umieszczenie ich w osobnych opłatkach.

Podobnie można postąpić w sytuacji, kiedy związki zawarte w mieszaninie proszków zwiększają jej higroskopijność i zdolność do wilgotnienia. Poza tym można również dodać do takiego proszku substancje obojętne (laktozę, skrobię), które uniemożliwią absorbowanie wody przez związki higroskopijne.

Piśmiennictwo:

  1. „Receptura apteczna – podręcznik dla studentów farmacji”, prof.dr hab.n.farm. Renata Jachowicz, PZWL, 2004
  2. „Przewodnik po recepturze aptecznej dla studentów Wydziału farmaceutycznego”, pod red. Kazimiery Henryki Bodek, Łódź 2012
  3. „Repetytorium do specjalizacji. Proszki w recepturze”, Aptekarz Polski, kwiecień 2012, nr 68/46

mgr farm. Mateusz Jabłoński

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *